چگونه عادت مطالعه بسازیم؟
بسیاری از دانشآموزان میدانند که درس خواندن برای موفقیت تحصیلی ضروری است، اما نمیدانند چگونه عادت مطالعه بسازیم تا درس خواندن به بخشی منظم و پایدار از زندگی روزمرهشان تبدیل شود.
یک روز خستهاند، یک روز حوصله ندارند، یک روز مهمانی پیش میآید و یک روز هم با خودشان میگویند: «از فردا جدی شروع میکنم.»
در چنین شرایطی یک سؤال مهم مطرح میشود:
آیا برای درس خواندن فقط به انگیزه و اراده نیاز داریم؟
نه همیشه.
گاهی چیزی که دانشآموز به آن نیاز دارد، انگیزه بیشتر نیست؛ بلکه ساختن یک عادت مطالعه است.
عادت یعنی رفتاری که با تکرار در یک موقعیت مشخص، بهتدریج آشناتر و آسانتر میشود. بنابراین هدف این نیست که دانشآموز هر روز خودش را برای شروع مطالعه مجبور کند؛ هدف این است که شرایطی ایجاد شود که شروع مطالعه ساده، مشخص و قابل تکرار باشد.
عادت مطالعه چیست؟
عادت مطالعه یعنی درس خواندن به شکلی منظم و تکرارشونده در زندگی دانشآموز قرار بگیرد؛ بهطوری که شروع مطالعه هر روز به یک تصمیم کاملاً تازه و فرساینده تبدیل نشود.
برای مثال، دانشآموزی را تصور کنید که بعد از رسیدن به خانه، بدون الگوی مشخصی سراغ گوشی میرود و بعد از مدتی تصمیم میگیرد درس بخواند.
در مقابل، دانشآموز دیگری بعد از استراحت کوتاه، همیشه پشت میز مشخصی مینشیند، برنامهاش را باز میکند و با یک فعالیت کوچک شروع میکند.
تفاوت این دو فقط در «اراده» نیست. در حالت دوم، زمان، محیط و رفتار شروعکننده به یک الگوی تکرارشونده تبدیل شدهاند.
چرا بعضی دانشآموزان نمیتوانند به درس خواندن عادت کنند؟
یکی از اشتباههای رایج این است که دانشآموز برای ایجاد یک عادت جدید، از همان ابتدا هدف بسیار بزرگی تعیین میکند.
مثلاً:
«از فردا روزی ۸ ساعت درس میخوانم.»
این تصمیم ممکن است در ابتدا انگیزهبخش باشد، اما اگر با شرایط واقعی دانشآموز هماهنگ نباشد، احتمال رها شدن آن زیاد میشود.
چگونگی ساخت عادت مطالعه بیشتر شبیه ساختن یک مسیر است تا گرفتن یک تصمیم ناگهانی.
قرار نیست از روز اول یک رفتار کاملاً تثبیتشده داشته باشیم. باید رفتار جدید را آنقدر مشخص، ساده و قابل تکرار کنیم که بتواند در زندگی روزمره دانشآموز جا بگیرد.
بیشتر بخوانید : تقسیم زمان در مطالعه
برای ساخت عادت مطالعه از کجا شروع کنیم؟
۱. عادت مطالعه را کوچک شروع کنید
اگر دانشآموز مدتهاست مطالعه منظم نداشته، شروع با ساعتهای طولانی ممکن است فشار زیادی ایجاد کند.
در شروع، هدف میتواند بسیار کوچکتر باشد.
مثلاً:
◄۱۰ دقیقه مطالعه
◄حل ۵ تست
◄خواندن دو صفحه
◄مرور یک بخش کوتاه
◄یا فقط شروع کردن اولین فعالیت برنامه
هدف مرحله اول این نیست که رکورد مطالعه بزنیم؛ هدف این است که «شروع کردن» تکرار شود.وقتی رفتار شروع به تثبیت کرد، میتوان بهتدریج زمان یا حجم مطالعه را افزایش داد.
۲. مطالعه را به یک رفتار آشنا وصل کنید
یکی از روشهای کاربردی درچگونگی ساخت عادت مطالعه این است که رفتار جدید را به رفتاری که از قبل در برنامه روزانه وجود دارد متصل کنیم.
مثلاً:بعد از اینکه از مدرسه برگشتم و ناهار خوردم ← استراحت کوتاه ← شروع مطالعه
یا:
بعد از اینکه میز مطالعه را مرتب کردم ←کتاب درس مشخص را باز میکنم ← اولین فعالیت برنامه را انجام میدهم.
در این حالت، لازم نیست هر بار از خودمان بپرسیم:
«خب، حالا کی درس بخونم؟»
رفتار قبلی تبدیل میشود به نشانهای برای شروع رفتار جدید.
پژوهشهای مربوط به شکلگیری عادت نیز نشان دادهاند که قرار دادن رفتار جدید در یک زمینه ثابت و اتصال آن به یک رفتار موجود میتواند به شکلگیری عادت کمک کند.
۳. عادتهای روزمره را به عادتهای درسی تبدیل کنید
این قسمت یکی از مهمترین نکات عادتسازی است.ما در طول روز رفتارهای زیادی داریم که برای انجام دادنشان نیاز نیست هر بار با خودمان مذاکره کنیم.
مثلاً:
بیدار میشویم← مسواک میزنیم ← لباس میپوشیم ← صبحانه میخوریم ←از خانه خارج میشویم.
چرا این رفتارها نسبتاً آسان انجام میشوند؟
چون بارها تکرار شدهاند و در یک ترتیب آشنا قرار گرفتهاند.
حالا همین منطق را میتوان وارد زندگی تحصیلی کرد.
مثلاً:
رسیدن به خانه ← استراحت کوتاه ← آب خوردن ← نشستن پشت میز ← باز کردن برنامه ← شروع اولین فعالیت
یا:
برگشتن از کلاس ←قرار دادن وسایل در جای مشخص ← مرور کوتاه درس همان روز
در واقع نمیخواهیم «درس خواندن» را یک رفتار جدا و بیارتباط با زندگی دانشآموز کنیم ؛ میخواهیم آن را داخل روتین روزانه او قرار دهیم.
۴. برای شروع مطالعه یک نشانه مشخص داشته باشید
یکی از مشکلات دانشآموزان این است که زمان شروع مطالعه کاملاً مبهم است.
«بعداً درس میخونم.»
«وقتی حوصلهام اومد.»
«بعد از اینکه گوشیم رو چک کردم.»
این جملات زمان مشخصی ندارند. به جای آن، شروع مطالعه را به یک نشانه روشن متصل کنید: قبل از غروب افتاب حتما شروع می کنم.
یا:
بعد از استراحت بعد از مدرسه، مطالعه را شروع میکنم.( وصل کردن به یک موقعیت، البته استراحت هم باید تایم مشخص داشته باشد)
یا:
بعد از مرتب کردن میز، اولین فعالیت برنامه را انجام میدهم.
هرچه نشانه روشنتر باشد، شروع رفتار سادهتر میشود.
۵. محیط را طوری بچینید که شروع مطالعه آسانتر شود
گاهی مشکل دانشآموز کمبود اراده نیست؛ محیط برای رفتار موردنظرش مناسب نیست.
اگر برای شروع مطالعه باید:
◄کتاب را پیدا کند،
◄میز را مرتب کند،
◄دفتر را بیاورد،
◄دنبال خودکار بگردد،
◄گوشی را کنار بگذارد
◄و تازه تصمیم بگیرد از کجا شروع کند،
طبیعی است که شروع کار سختتر شود.بنابراین بهتر است بخشی از محیط را از قبل آماده کنیم.
مثلاً:
+کتاب موردنیاز روی میز باشد.
+برنامه مطالعه مشخص باشد.
+وسایل موردنیاز در دسترس باشند.
+محل مطالعه تا حد امکان ثابت باشد.
+عوامل حواسپرتی غیرضروری از محیط دور شوند.
هرچه اصطکاک شروع کمتر باشد، احتمال شروع بیشتر میشود.
۶. منتظر انگیزه نمانید
یکی از باورهای رایج این است:«وقتی انگیزه داشته باشم، بهتر درس میخوانم.»اما در عمل، همیشه اینطور نیست.گاهی شروع رفتار، خودش میتواند زمینه ادامه دادن را فراهم کند.ممکن است دانشآموز اصلاً حوصله شروع نداشته باشد، اما تصمیم بگیرد فقط ۱۰ دقیقه فعالیت برنامه را انجام دهد.بعد از ۱۰ دقیقه ممکن است ببیند ادامه دادن آنقدرها هم سخت نیست.بنابراین به جای اینکه همیشه بپرسیم:
«چطور انگیزهام را زیاد کنم؟»
گاهی بهتر است بپرسیم:
«چطور شروع کردن را برای خودم آسانتر کنم؟»
۷. برای عادت مطالعه، «حداقل قابل انجام» داشته باشید
یک دانشآموز ممکن است یک روز بتواند چهار ساعت مطالعه کند و روز دیگری به دلیل مدرسه، خستگی یا شرایط خانوادگی فقط ۳۰ دقیقه فرصت داشته باشد.اگر قانون ذهنی او این باشد که:«اگر نتونم کامل درس بخونم، پس اصلاً نمیخونم»،عادت خیلی راحت قطع میشود.بهتر است برای روزهای سخت، یک حداقل قابل انجام داشته باشیم.
مثلاً:
«اگر امروز شرایط عادی نبود، حداقل یک فعالیت کوتاه از برنامهام را انجام میدهم.»
این کار به معنای پایین آوردن استانداردها نیست.به معنای حفظ پیوستگی رفتار است.
۸. اگر یک روز مطالعه نکردید، همهچیز خراب نشده است
یکی از خطرناکترین افکار در مسیر چگونه عادت مطالعه بسازیم این است:«امروز خراب شد؛ از شنبه دوباره شروع میکنم.»یک روز متفاوت، لزوماً به معنای شکست نیست.ممکن است یک روز مهمانی داشته باشید، بیمار باشید، امتحان دیگری داشته باشید یا برنامه روزانهتان به هم بخورد.مهم این است که یک روز به چند روز تبدیل نشود.به جای اینکه منتظر یک «شروع ایدهآل» بمانید، در اولین فرصت به مسیر برگردید.هدف عادتسازی، کامل بودن نیست؛ برگشتن به مسیر است.
۹. پیشرفت را فقط با ساعت مطالعه نسنجید
در ابتدای مسیر، ممکن است دانشآموز هنوز ساعت مطالعه بالایی نداشته باشد؛ اما یک پیشرفت مهم دیگر اتفاق افتاده باشد:
امروز بدون تأخیر شروع کرده است.
یا:
این هفته چهار روز پشت میز نشسته است.
یا:
بعد از مدرسه توانسته طبق برنامه عمل کند.
اینها نشانههای مهمی از شکلگیری یک رفتار جدید هستند.بنابراین علاوه بر مقدار مطالعه، میتوان این موارد را نیز بررسی کرد:
آیا شروع مطالعه منظمتر شده؟
آیا کمتر برای شروع کار مذاکره میکنم؟
آیا زمان و محل مطالعه برایم آشناتر شده؟
آیا بعد از بههمریختن برنامه، سریعتر برمیگردم؟
این تغییرات ممکن است قبل از افزایش چشمگیر ساعت مطالعه اتفاق بیفتند.
۱۰. عادت مطالعه را با شخصیت دانشآموز هماهنگ کنید
قرار نیست همه دانشآموزان دقیقاً با یک روش عادت مطالعه بسازند.
◄یکی بعد از مدرسه عملکرد بهتری دارد.
◄یکی صبحها تمرکز بیشتری دارد.
◄یکی با بازههای کوتاه بهتر شروع میکند.
◄یکی برای شروع به همراهی والد یا مشاور نیاز دارد.
◄یکی در محیط شلوغ خانه مشکل بیشتری دارد.
بنابراین ساخت عادت مطالعه یک نسخه ثابت برای همه ندارد.قرار نیست دانشآموز خودش را مجبور کند شبیه فرد دیگری درس بخواند.قرار است شرایطی پیدا کند که با ویژگیها، برنامه روزانه و نیازهای خودش سازگار باشد.
یک مثال ساده برای ساخت عادت مطالعه:
فرض کنید دانشآموزی بعد از مدرسه معمولاً وارد خانه میشود و مستقیماً سراغ گوشی میرود.
قرار نیست ناگهان این رفتار را با «سه ساعت مطالعه» جایگزین کنیم.
میتوانیم یک زنجیره کوچک بسازیم:
رسیدن به خانه
↓
ناهار و استراحت کوتاه
↓
قرار دادن گوشی در محل مشخص
↓
نشستن پشت میز
↓
باز کردن برنامه مطالعه
↓
شروع فقط با اولین فعالیت
این زنجیره اگر به اندازه کافی تکرار شود، میتواند به یک الگوی آشنا تبدیل شود.بعد از تثبیت شروع، میتوان مدت مطالعه را افزایش داد.
تفاوت عادت مطالعه و برنامه ریزی درسی چیست؟
این دو یکی نیستند، اما به یکدیگر کمک میکنند.
برنامهریزی درسی مشخص میکند:
◄چه چیزی بخوانم؟
◄چه زمانی بخوانم؟
◄چقدر بخوانم؟
◄چه زمانی مرور و تست داشته باشم؟
اما عادت مطالعه کمک میکند رفتار اجرای این برنامه در زندگی روزمره پایدارتر شود.
به زبان ساده:
برنامه میگوید چه کار کنم؛ عادت کمک میکند انجام دادنش آسانتر و منظمتر شود.
به همین دلیل ممکن است یک دانشآموز برنامه بسیار خوبی داشته باشد، اما هنوز به یک سیستم مناسب برای تبدیل برنامه به رفتار روزانه نیاز داشته باشد.
آیا برای عادت کردن به درس خواندن باید هر روز ساعتهای زیادی مطالعه کنیم؟
در شروع، مهمتر از حجم زیاد، قابل تکرار بودن رفتار است.
اگر دانشآموزی مدت زیادی مطالعه منظم نداشته، شروع کوچک و پایدار میتواند منطقیتر از یک برنامه سنگین و کوتاهعمر باشد.
پس به جای اینکه فقط بپرسیم:
«امروز چند ساعت درس خواندم؟»
گاهی بهتر است بپرسیم:
«آیا امروز توانستم رفتار موردنظرمان را دوباره انجام بدهم؟»
عادت مطالعه چگونه به مرور قویتر میشود؟
عادت معمولاً یکشبه ساخته نمیشود.هر بار که رفتار موردنظر در یک زمینه نسبتاً مشابه تکرار میشود، آن رفتار میتواند آشناتر شود. اما سرعت شکلگیری عادت برای همه افراد و همه رفتارها یکسان نیست؛ بنابراین بهتر است دانشآموز را با عددهای ثابت و وعدههایی مثل «در ۲۱ روز حتماً عادت میکنی» تحت فشار نگذاریم.
هدف، ساختن یک الگوی واقعبینانه و پایدار است.اگر درس خواندن برای دانشآموز سخت است، فقط از او «بیشتر درس بخوان» نخواهیم گاهی پشت جمله «درس نمیخواند» مسائل متفاوتی وجود دارد.
ممکن است دانشآموز:
_نداند از کجا شروع کند؛
_برنامه نامتناسبی داشته باشد؛
_از حجم درسها احساس فشار کند؛
_روش مطالعه مناسبی نداشته باشد؛
_در شروع کار دچار اهمالکاری شود؛
_با حواسپرتی و محیط نامناسب مواجه باشد؛
_یا درگیر مسائل هیجانی و روانشناختی دیگری باشد.
بنابراین عادت مطالعه فقط با گفتن «باید اراده داشته باشی» ساخته نمیشود.گاهی لازم است خود رفتار، محیط، برنامه و موانع شروع مطالعه را بررسی کنی
جمعبندی؛
عادت مطالعه یعنی ساختن یک مسیر، نه منتظر ماندن برای انگیزه
اگر بخواهیم تمام این مقاله را در یک جمله خلاصه کنیم:
برای عادت کردن به درس خواندن، لازم نیست هر روز انگیزه فوقالعادهای داشته باشید؛ باید شرایطی بسازید که شروع مطالعه، ساده، مشخص و قابل تکرار شود.
◄از کوچک شروع کنید.
◄یک نشانه مشخص برای شروع داشته باشید.
◄مطالعه را به یکی از رفتارهای ثابت روزانه متصل کنید.
◄محیط را آماده کنید.
◄برای روزهای سخت، حداقل قابل انجام داشته باشید.
◄و اگر یک روز برنامه به هم ریخت، به جای منتظر ماندن برای شروعی کامل، در اولین فرصت به مسیر برگردید.
عادت مطالعه زمانی ارزشمند میشود که با زندگی واقعی دانشآموز قابل اجرا باشد.در قدم اول، ما هم به همین نگاه باور داریم:
هر دانشآموز قرار نیست مسیر یکسانی را طی کند؛ مسیر باید متناسب با خودش ساخته شود.قدم اول؛ مسیر شخصی هر دانشآموز.
